Federe Kürdistan Bölgesi’nin başkenti Hewlêr’in merkezinde yükselen ve kentin simgesi olan tarihi Hewlêr Kalesi, son üç yıldır ziyaretçilere kapalı. Hewlêr Kalesi, Mezopotamya’nın ve dünyanın  en önemli tarihi yerleşimlerinden biri olarak kabul ediliyor. Binlerce yıl boyunca aynı yerde farklı toplulukların yaşaması ve yeni yapıların eskilerinin üzerine inşa edilmesiyle oluşan kale, 30 metreden fazla arkeolojik yerleşim katmanını barındırıyor. Antik dönemde Asur İmparatorluğu’nun önemli siyasi ve dini merkezlerinden biri olan Arbela ile ilişkilendirilen kale, günümüzde de Hewlêr’in tarihi ve kültürel simgesi olma özelliğini taşıyor. 

 

Hewlêr Kalesi, 21 Haziran 2014’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınarak bölgenin  ilk UNESCO Dünya Mirası alanı oldu. Yaklaşık 15,6 hektarlık alanı kapsayan kale içerisinde dar ve labirenti andıran sokakların yanı sıra, çoğunluğu 18. 19. ve 20. yüzyıllardan kalan geleneksel avlulu evler bulunuyor. Kale, çevresindeki düz ovadan yükselen büyük bir höyük üzerinde bulunuyor. Yüzyıllar boyunca yeni yapıların eski yapıların üzerine kurulmasıyla oluşan bu yükselti, Hewlêr’in tarihinin fiziksel bir göstergesi olarak kabul ediliyor. Kalenin önemli yapıları arasında Molla Efendi Camii, 1775 tarihli tarihi hamam, takiyeler ve tarihi mezarlar yer alıyor. Kale, bu özellikleriyle yalnızca bir savunma yapısı değil, binlerce yıllık kent yaşamının izlerini bugüne taşıyan yaşayan bir tarih ve arkeoloji alanı niteliğinde.

 

 

RESTORASYON 19 YILDIR SÜRDÜRÜLÜYOR 

 

Bölgeye gelen ziyaretçilerin ilk görmek istediği yerlerin başında kale geliyor. Kent merkezinin tam ortasında bulunan tarihi yapı, şehrin neredeyse her noktasından görülebiliyor. Ancak kaleyi ziyaret etmek isteyenler, giriş kapısına ulaştıklarında içeri alınmıyor. Yüksek Komisyonu (HCECR) 2007 yılında başlattığı restorasyon çalışmaları 19 yıldır sürdürülüyor.

 

 

Kaleyi görmek için farklı kentlerden ve ülkelerden kilometrelerce yol kat ederek Hewlêr’e gelen ziyaretçiler, kale girişinde kapalı olduğu bilgisiyle karşılaşıyor ve içeri alınmıyor. Binlerce yıllık tarihiyle bölgenin en önemli kültürel miraslarından biri olan kale, restorasyon çalışmaları nedeniyle ziyaretçilere düzenli olarak açılamıyor.  Ancak kalenin kapalı olduğuna dair bilginin ziyaretçilere önceden ulaştırılmaması, özellikle kenti ziyaret etmek için uzun mesafeler kat eden turistler açısından mağduriyet yaratıyor.

 

 

KALE'NİN İÇERİSİNDE AİLELER YAŞIYORDU 

 

Kalenin çevresinden görülebilen bölümler ve dış alanlar ziyaretçilere bir ölçüde fikir verse de, kalenin asıl tarihi dokusunu oluşturan iç bölümün ziyaret edilememesi, Hewlêr’e gelen turistlerin beklentilerini karşılamıyor. Kalenin bugünkü durumuna gelmesi uzun yıllara yayılan bir restorasyon sürecinin sonucu. Geçmişte kale içerisinde yüzlerce aile yaşıyordu. Ancak yapıların önemli bölümünün bakımsız kalması ve tarihin dokunun korunması amacıyla bölgedeki yerleşim zaman içerisinde sonlandırıldı. Ardından kale içerisindeki tarihi evlerin ve yapıların restore edilmesi için çalışmalar başlatıldı. Restorasyonun amacı, kaleyi yalnızca korunması gereken bir tarihi alan olmaktan çıkararak yeniden kültürel ve turistik bir merkez haline getirmek. Ancak çalışmaların uzun sürmesi, kalenin ziyaretçilere erişimini de sınırlandırıyor.

 

 

UNESCO LİSTESİNDE ANCAK KAPALI 

 

Hewlêr Kalesi bugün UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde bulunan önemli bir kültürel miras alanı. Kalenin ziyaretçilere kapalı olmasına rağmen Hewlêr halkının ve turistlerin ilgisi oldukça yüksek. 2025 yılında restorasyon çalışmalarının geldiği aşamayı göstermek amacıyla kale kısa süreliğine ziyaretçilere açıldı. Yalnızca üç saat süren açılışta 3 binden fazla kişi kaleyi ziyaret etti. Ancak kısa süreli açılışın ardından restorasyon çalışmaları nedeniyle kale yeniden ziyaretçilere kapatıldı. Kalenin kapısında karşılaşılan manzara ise tarihi miras ile turizm arasındaki çelişkiyi ortaya koyuyor. Kimi ziyaretçiler kalenin tarihini görmek, eski evleri ve sokakları gezmek için uzun mesafeler kat ederek Hewlêr’e geliyor. Ancak kalenin kapalı olduğunu girişte öğreniyor. Böylece binlerce yıllık tarihin bulunduğu kalenin kapısından geri dönmek zorunda kalıyorlar.

 

 

UNESCO’ya bağlı Uluslararası Anıtlar ve Siteler Konseyi’ne göre başlatılan restorasyon çalışması  bulunduğumuz  yüzyılın sonuna kadar sürecek.

 

MA / Zeynep Durgut